RDI waarschuwt voor één digitale schakel achter veel energieapparaten

Een laadpaal, thuisaccu of warmtepomp lijkt vooral een apparaat in één woning. Digitaal kan het onderdeel zijn van een veel grotere groep: duizenden apparaten kunnen dezelfde cloud, softwareleverancier of beheeromgeving gebruiken. Precies daar ziet de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) een risico voor het elektriciteitsnet.

Een foute update of cyberaanval kan volgens de RDI veel apparaten tegelijk aan- of uitzetten. Daardoor kan de vraag naar of opwek van elektriciteit plotseling veranderen. Het position paper van 7 oktober beschrijft een mogelijk systeemrisico en drie beleidsrichtingen. Het document meldt geen actuele aanval en geen Nederlandse stroomstoring door dit scenario.

Het risico in 30 seconden

• Slimme energieapparaten zijn via internet op afstand te beheren.
• Veel apparaten delen dezelfde digitale achterkant, ofwel backend.
• Een fout of aanval in die centrale schakel kan een hele groep tegelijk raken.
• Als daardoor veel elektrisch vermogen plotseling verandert, kan het stroomnet uit balans raken.
• Een individuele gebruiker kan zijn apparaat beter beveiligen, maar niet het hele concentratierisico oplossen.

Het kwetsbare punt zit niet alleen in het apparaat

De RDI gebruikt de term high-power IoT voor internetverbonden apparaten die gezamenlijk veel elektrisch vermogen kunnen beïnvloeden. Voorbeelden zijn zonne-omvormers, thuisaccu’s, laadpalen en warmtepompen.

Het systeem achter zo’n apparaat bestaat uit meer schakels dan de kast aan de muur:

Die verbindingen zijn nuttig. Ze kunnen een auto laden wanneer stroom goedkoop is of een batterij inzetten wanneer het net druk is. Maar dezelfde schaalbaarheid werkt ook de andere kant op: één verkeerde opdracht kan meer dan één huishouden raken.

Drie manieren waarop het mis kan gaan

De RDI beschrijft drie routes. De eerste is een onbedoelde fout, zoals verkeerde instellingen of een mislukte software-update. De tweede is het uitbuiten van een beveiligingslek in een apparaat, beheeromgeving of cloudplatform. De derde is druk van een kwaadwillende staat op een leverancier die onder zijn rechtsmacht valt.

Volgens het position paper ligt het grootste risico voor gelijktijdige beïnvloeding bij de backends van fabrikanten, energiemanagementsystemen en aggregatoren en bij de cloudplatformen die zij gebruiken. Dat onderscheid is belangrijk: een sterk wachtwoord op één thuisaccu voorkomt niet dat een fout in de centrale software van de leverancier veel klanten tegelijk treft.

Wanneer wordt dit een risico voor het stroomnet?

Op het Europese elektriciteitsnet moeten opwek en verbruik voortdurend in balans blijven. De normale netfrequentie is 50 hertz. Netbeheerders grijpen al in bij kleine afwijkingen.

Een plotselinge verandering van veel apparaten kan de balans verstoren. De RDI verwijst naar onderzoek waarin een abrupte onbalans vanaf 3 gigawatt tot verstoringen kan leiden. Dat getal is een systeemdrempel uit onderliggende analyses; het rapport zegt niet dat de huidige Nederlandse slimme apparaten samen al eenvoudig of waarschijnlijk zo’n gebeurtenis veroorzaken.

Wel groeit het mogelijke vermogen achter digitale sturing. Volgens de door de RDI gebruikte gegevens waren er in Nederland in 2024 ongeveer vijf keer zoveel warmtepompen en laadpunten als in 2019. Meer apparaten betekent niet automatisch meer incidenten, maar wel dat een gedeelde digitale fout een grotere elektrische impact kan krijgen.

Waarom bestaande regels volgens de RDI niet genoeg zijn

De Europese Cyber Resilience Act (CRA) gaat eisen stellen aan digitale producten en de backend die nodig is voor hun werking. De algemene producteisen gaan vanaf 11 december 2027 gelden voor nieuwe producten die in de EU op de markt komen. De RDI vindt dat high-power IoT mogelijk strengere, productspecifieke eisen en onafhankelijke beoordeling nodig heeft.

De NIS2-richtlijn, in Nederland uitgewerkt in de Cyberbeveiligingswet, richt zich vooral op organisaties van een bepaalde omvang en is beperkt toepasbaar op partijen buiten de EU. Een klein bedrijf kan digitaal toch veel laadpalen of batterijen besturen. Daarom wil de RDI regels sterker koppelen aan het vermogen dat een partij op afstand kan beïnvloeden, niet alleen aan het aantal medewerkers of de omzet.

De derde beleidsrichting is digitale autonomie: Nederland en Europa moeten voldoende grip houden op cruciale technologie, leveranciers en gegevensstromen. Dit zijn voorstellen van de toezichthouder, nog geen nieuwe verplichtingen voor huishoudens.

Wat kun je thuis wel doen?

De consumententips van de RDI blijven nuttig voor het risico rond je eigen apparaat:

1. installeer beveiligingsupdates en zet automatische updates aan als dat kan;
2. vervang standaardwachtwoorden door een sterk, uniek wachtwoord;
3. gebruik tweestapsverificatie wanneer de leverancier die aanbiedt;
4. vraag vóór aankoop hoe lang veiligheidsupdates worden geleverd;
5. verbind een apparaat niet met internet als die verbinding niet nodig is.

Deze stappen verkleinen de kans dat één account of apparaat wordt misbruikt. Ze zijn geen volledige oplossing voor een fout in de cloud of voor de grote groep apparaten die één leverancier tegelijk kan bedienen. Daarvoor zijn technische eisen, toezicht en afspraken met aanbieders nodig.

De praktische conclusie is daarom tweedelig. Huishoudens moeten slimme energieapparaten onderhouden zoals andere computers. Tegelijk mag de veiligheid van het stroomnet niet afhangen van miljoenen afzonderlijke gebruikers die allemaal precies de juiste instelling kiezen. Dat is de beleidsleemte die de RDI met dit rapport zichtbaar wil maken.