Deze vogel kreeg een snavel uit de 3D-printer — een dag later at hij weer zelf

Een zuidelijke hoornraaf uit ARTIS kon nog leven met twee beschadigde snavelstompen, maar een belangrijk deel van zijn natuurlijke gedrag was verdwenen. Nu heeft hij twee op maat gemaakte snaveldelen. De ochtend na de operatie pakte hij alweer zelfstandig voedsel op.

De behandeling werd uitgevoerd in het Universitair Dierenziekenhuis van de Universiteit Utrecht. Daarbij werkten specialisten van ARTIS, de Universiteit Utrecht, het UMC Utrecht en het bedrijf Amnovis samen. Volgens de betrokken instellingen is het voor zover bekend de eerste keer dat bij een vogel zowel het bovenste als het onderste deel van de snavel op deze manier is vervangen.

Die formulering is belangrijk. De ingreep en het vroege herstel zijn goed gedocumenteerd, maar een wereldprimeur laat zich niet eenvoudig onafhankelijk controleren. Ook moet nog blijken hoe de protheses zich na maanden of jaren houden.

Niet alleen eten, maar weer vogel kunnen zijn

Een snavel is geen eenvoudig eetgereedschap. Een zuidelijke hoornraaf gebruikt hem om voedsel op te rapen, in de bodem te zoeken en zijn verenkleed te verzorgen. De vogel kan er ook soortgenoten mee verzorgen en zijn omgeving onderzoeken.

Na de breuken bleven bij de mannelijke hoornraaf twee stompen over. Hij redde zich daarmee redelijk, maar kon verschillende natuurlijke handelingen niet meer goed uitvoeren. De vraag voor de dierenartsen was daarom niet alleen of hij voldoende kon eten. Ze wilden weten of hij met een nieuwe snavel opnieuw gedrag kon vertonen dat bij zijn soort hoort.

Dat maakt de operatie vooral een behandeling voor dierenwelzijn. Het doel was niet om de vogel er weer normaal uit te laten zien, maar om hem meer controle over zijn dagelijkse leven terug te geven.

Zo werd de nieuwe snavel gemaakt

De specialisten beschikten over twee belangrijke bronnen: een CT-scan van de kop en de bewaard gebleven delen van de oorspronkelijke snavel. Daarmee konden zij de vorm en aansluiting digitaal reconstrueren.

Vervolgens werden twee kunststof protheses gemaakt: één voor het bovenste en één voor het onderste snaveldeel. Tijdens de operatie bevestigden de dierenartsen die met speciaal gemaakte onderdelen van titanium en met schroeven aan de resterende snavelstompen.

De taakverdeling laat zien waarom zo’n behandeling meerdere vakgebieden nodig heeft. Veterinair chirurgen van de Universiteit Utrecht voerden de operatie uit. Een specialist van het 3D-laboratorium van het UMC Utrecht ontwikkelde de kunststof snaveldelen. Amnovis maakte de bevestigingsonderdelen van titanium. De dierenartsen, vogelspecialist en verzorgers van ARTIS brachten de kennis over het dier en zijn gedrag in.

De eerste test kwam sneller dan verwacht

Een prothese kan technisch goed vastzitten en toch onbruikbaar zijn voor het dier. De hoornraaf moest de nieuwe lengte, vorm en weerstand van zijn snavel opnieuw leren inschatten.

Volgens de Universiteit Utrecht begon hij de protheses al op de dag van de operatie te gebruiken. De volgende ochtend pakte hij zelfstandig een muisje van de grond. Enkele dagen later gebruikte hij zijn snavel opnieuw om zijn veren te verzorgen.

Dat zijn betekenisvolle signalen, omdat ze verder gaan dan alleen voedsel binnenkrijgen. Ze wijzen erop dat de vogel minstens een deel van zijn verloren natuurlijke gedrag terugkrijgt.

Wie meer wil weten over hoe andere vogels geluid en gedrag verwerken, kan ook onze uitleg lezen over waarom mensen en zangvogels dezelfde tonen anders herkennen.

Vroeg succes is nog geen eindresultaat

De snelle verbetering klinkt spectaculair, maar de behandeling bevindt zich nog in een vroege fase. Een hoornraaf gebruikt zijn snavel intensief. Hij stoot ermee in de bodem, pakt voedsel op en oefent er dagelijks kracht op uit.

De komende tijd moeten de verzorgers daarom controleren of de onderdelen stevig blijven zitten, of de huid en de resterende snavel gezond blijven en of de vogel de protheses steeds natuurlijker gaat gebruiken.

Ook weten we nog niet of dezelfde aanpak geschikt is voor andere vogelsoorten. Elke snavel heeft een andere vorm, belasting en functie. Een methode die bij een grote grondvogel werkt, kan niet automatisch worden overgenomen bij een roofvogel, papegaai of kleine zangvogel.

De betrokken specialisten willen hun ervaringen uiteindelijk wetenschappelijk publiceren. Totdat zo’n gevalverslag beschikbaar is, hebben we vooral officiële waarnemingen van de behandelaars en verzorgers, geen onafhankelijk beoordeelde langetermijngegevens.

Waarom juist deze vogel een lastige patiënt is

De zuidelijke hoornraaf is een grote Afrikaanse grondvogel. Hij brengt veel tijd lopend door en zoekt met zijn zware snavel naar insecten, kleine gewervelde dieren en ander voedsel. De soort kan tientallen jaren oud worden en leeft in familiegroepen.

De snavel is daardoor tegelijk eetgereedschap, tastinstrument en verzorgingsmiddel. Een vervanging moet dus niet alleen passen, maar ook bestand zijn tegen uiteenlopende bewegingen en krachten.

ARTIS meldt dat de vogel inmiddels terug is in het park. Hij oefent verder met zijn nieuwe snavel en wordt nauwlettend gevolgd. Dat hij alweer zelfstandig voedsel oppakt, is een veelbelovend begin. Of de behandeling een duurzaam voorbeeld voor de diergeneeskunde wordt, zal pas de langere opvolging laten zien.

Behandelingspaspoort

Wat vaststaat en wat nog niet

Vaststaat dat de vogel twee op maat gemaakte protheses kreeg en ze kort na de operatie functioneel gebruikte. De officiële bronnen melden ook dat hij opnieuw voedsel oppakte en zijn verenkleed verzorgde.

Nog niet vaststaat hoe lang de constructie meegaat, of complicaties uitblijven en of de methode bij andere vogels hetzelfde resultaat oplevert. De claim dat het een wereldprimeur is, komt van de betrokken instellingen en moet daarom worden gelezen als: voor zover bij hen bekend.

Bronnen: de Universiteit Utrecht en het uitgebreide verhaal van ARTIS over de behandeling. De afbeelding bij dit artikel is een realistische redactionele illustratie en geen foto van de behandelde vogel.