Nieuwe afvalwatertest onderscheidt gewone griep van vogelgriep — maar Nederland gebruikt hem nog niet

Een griepsignaal in rioolwater vertelt niet vanzelf waar het vandaan komt. Gewone griepvirussen van mensen en H5N1-vogelgriep kunnen bij gangbare metingen op elkaar lijken. Europese onderzoekers hebben daarom een gecombineerde test ontwikkeld die beide signalen in één afvalwateranalyse uit elkaar moet houden.

De methode herkende in laboratoriumproeven alle tien onderzochte H5N1-monsters uit besmette dieren. Toch is er een belangrijke grens: de afvalwaterproeven gebruikten negatief geteste monsters waaraan viraal materiaal was toegevoegd. De onderzoekers hadden geen natuurlijk afvalwatermonster waarin H5N1 al aanwezig was. De test is dus veelbelovend, maar nog niet onder alle omstandigheden van een echte uitbraak bewezen.

In 60 seconden

• De nieuwe methode combineert twee digitale PCR-tests en zoekt tegelijk naar algemene griepsignalen en een kenmerk van de huidige H5N1-lijn.
• Alle tien onderzochte dierlijke H5N1-monsters uit Noord-Italië werden in de proef gedetecteerd.
• In nagebootste afvalwatermonsters kon de test vogelgriep onderscheiden van seizoensgriep, ook wanneer beide aanwezig waren.
• De gerapporteerde detectiegrens was vijf kopieën per reactie.
• Er was geen natuurlijk H5N1-positief afvalwater beschikbaar voor validatie.
• De methode wordt volgens het Europese onderzoekscentrum in Lombardije gebruikt, maar een Nederlandse invoering is niet bevestigd.

Waarom bestaande metingen het verschil niet altijd zien

Afvalwater bevat genetische sporen van virussen die door veel inwoners en bedrijven in een gebied worden uitgescheiden. Sinds de coronapandemie gebruiken gezondheidsdiensten zulke metingen vaker om veranderingen op populatieniveau te volgen.

Bij influenza ontstaat een interpretatieprobleem. Veel testen zoeken naar een deel van influenza A dat bij verschillende griepvirussen voorkomt. Een positief signaal kan daardoor passen bij seizoensgriep onder mensen, maar ook bij een vogelgriepvirus dat via dieren, slachthuizen, pluimveebedrijven of ander afval in het riool terechtkomt. Uit één algemeen signaal volgt niet automatisch dat mensen met H5N1 besmet zijn.

De nieuwe aanpak combineert daarom een brede grieptest met twee doelen van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Europese Commissie. Eén doel herkent de H5N1-lijn 2.3.4.4b die de afgelopen jaren bij vogels en verschillende zoogdieren is aangetroffen. Het andere bevestigt dat genetisch materiaal van influenza A aanwezig is.

Door de signalen naast elkaar te meten, kunnen laboratoria beter onderscheiden of een stijging waarschijnlijk bij seizoensgriep, vogelgriep of een mengsel van beide past.

Wat hebben de onderzoekers getest?

Het team onderzocht tien H5N1-monsters van dieren uit Noord-Italië. De gecombineerde test vond ze alle tien. Daarna maakten de onderzoekers verschillende nagebootste situaties met genetisch materiaal van seizoensgriep en vogelgriep in extracten uit afvalwater waarin vooraf geen influenza was gevonden.

De gevoeligheid is relevant, omdat virale sporen in rioolwater sterk verdund kunnen zijn. Tegelijk zegt een lage laboratoriumgrens niet hoeveel besmette dieren of mensen achter een signaal zitten. Regen, temperatuur, de samenstelling van het riool en de plek waar materiaal binnenkomt kunnen de concentratie beïnvloeden.

Een signaal uit het riool is geen patiëntentelling

Afvalwateronderzoek kan een vroege waarschuwing geven dat een virus in een gebied aanwezig is. Het kan niet aanwijzen welke persoon of welk dier besmet is. Ook kan een H5N1-signaal afkomstig zijn van dierlijk afval zonder dat het virus onder mensen circuleert.

Daarom moet de methode bestaande bewaking aanvullen en niet vervangen. Dierenartsen en laboratoria blijven zieke en dode dieren onderzoeken. Gezondheidsdiensten testen blootgestelde mensen wanneer daar aanleiding voor is. Genetische analyse blijft nodig om veranderingen in het virus nauwkeurig te volgen.

Volgens de onderzoekers moet de test bovendien regelmatig worden gecontroleerd tegen nieuwe virussequenties. H5N1 verandert doorlopend. Een test die vandaag goed aansluit, kan later minder gevoelig worden wanneer de doelgebieden van het virus veranderen.

Wordt de test al gebruikt?

Het Europese onderzoekscentrum schrijft dat de gecombineerde methode wordt toegepast binnen de afvalwaterbewaking in Lombardije, Noord-Italië. De gepubliceerde studie laat echter nog geen natuurlijk H5N1-positief rioolmonster zien. Praktisch gebruik en volledige veldvalidatie zijn dus niet hetzelfde.

De herziene Europese richtlijn voor stedelijk afvalwater vraagt lidstaten bewaking van ziekteverwekkers met betekenis voor de volksgezondheid op te nemen in nationale systemen. Dat maakt een onderscheidende grieptest beleidsmatig relevant. Uit de onderzochte bronnen blijkt niet dat het RIVM of een Nederlands waterschap deze specifieke combinatie al gebruikt of op een vaste datum invoert.

Nederland heeft wel afzonderlijke bewaking van vogelgriep bij dieren en mensen. Het RIVM test onder meer mensen die onbeschermd aan besmette dieren zijn blootgesteld. Feitvast legde eerder uit wat de Nederlandse cijfers over vogelgriep bij katten en andere zoönosen wel en niet zeggen.

Wat betekent dit voor Nederlandse lezers?

Voor inwoners verandert er door deze studie niets aan testen, vaccinaties of medische adviezen. Een eventueel toekomstig rioolsignaal zou een aanleiding zijn voor nader onderzoek door autoriteiten, niet voor een individuele diagnose.

De bestaande voorzorg blijft wel gelden: raak zieke of dode wilde vogels niet met blote handen aan en meld vondsten via de daarvoor bestemde instanties. Mensen die door hun werk of vrijwilligerswerk veel contact hebben met mogelijk besmette dieren volgen de richtlijnen van werkgever, dierenarts, GGD en RIVM. De nieuwe afvalwatertest vervangt die maatregelen niet.

Ook de gewone griepprik verandert hierdoor niet. Feitvast beschreef eerder wie bij beroepsmatige blootstelling aan vogelgriep niet automatisch een uitnodiging krijgt. De afvalwatermethode is een bewakingsinstrument en geen vaccin of persoonlijke test.

De wetenschappelijke winst is vooral dat één onduidelijk griepsignaal beter kan worden opgesplitst. Of de methode in echte Nederlandse rioolmonsters dezelfde gevoeligheid en betrouwbaarheid haalt, moet nog blijken.

Bronnen en bewijs

• Emerging Infectious Diseases — Multiplex Detection and Discrimination of Highly Pathogenic Avian and Seasonal Influenza Viruses in Wastewater, DOI 10.3201/eid3211.261234.
• Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek — nieuwe laboratoriummethode voor vroegsignalering van vogelgriep, 21 oktober 2026.
• RIVM — vogelgriep en bewoners of werknemers van pluimveebedrijven.