NASA-telescoop stap dichterbij: krijgt Nederlandse techniek een plek?

Krijgt Nederlandse techniek een plek in NASA’s toekomstige ruimtetelescoop PRIMA? Dat is nog niet beslist. NASA liet het voorstel op 23 september door naar fase B, waarin het voorlopige ontwerp en de techniek verder worden uitgewerkt. Dat brengt de telescoop een stap dichterbij, maar is geen definitieve toestemming om haar te bouwen of te lanceren. PRIMA heeft nog geen waarnemingen gedaan.

In Nederland is de uitkomst ook interessant. SRON meldt dat het samen met de TU Delft en de Rijksuniversiteit Groningen in beeld is voor onderdelen van de camera. Die bijdrage is nog beoogd: NASA noemt in haar persbericht wel internationale partners, maar bevestigt de Nederlandse instrumentopdracht daar niet als afgerond.

Waarom een telescoop voor licht dat we niet zien?

PRIMA staat voor PRobe far-Infrared Mission for Astrophysics. De voorgestelde telescoop zou ver-infraroodlicht meten: straling met een langere golflengte dan het infrarood waarop veel bestaande ruimtetelescopen zich richten. Dat licht kan informatie geven over koele stofwolken, de vorming van sterren en planeten en de ontwikkeling van sterrenstelsels. Het gaat hier om wetenschappelijke vragen die NASA met een toekomstige missie wil onderzoeken, niet om ontdekkingen die PRIMA al heeft gedaan.

Een lastig punt is warmte. Een instrument dat zelf relatief warm is, zendt ook infraroodstraling uit en kan zwakke bronnen overstemmen. SRON beschrijft daarom het plan voor een sterk gekoelde telescoopspiegel en uiterst gevoelige detectoren. Dat is de technische reden dat de missie niet simpelweg een grotere gewone camera is. De aangekondigde gevoeligheid moet nog blijken uit de uiteindelijke bouw, testen en waarnemingen.

Wat kan Nederland leveren?

Volgens SRON zijn het instituut en de TU Delft voorname kandidaten voor het detectiesysteem, de behuizing en de thermische isolatie van het instrument PRIMAger. Hun beoogde detectoren, Kinetic Inductance Detectors of KID’s, moeten uiterst zwakke signalen kunnen meten. SRON en de Rijksuniversiteit Groningen zijn daarnaast in beeld voor een zogeheten Linear Variable Filter: een filter dat verschillende plekken op een detector verschillende golflengten laat doorgeven. Samen zou dat de camera meer informatie over het licht kunnen geven.

Dat zijn concrete Nederlandse onderzoekslijnen, maar de formulering ‘kandidaat’ is doorslaggevend. Het bericht bevestigt nog niet dat alle voorgestelde onderdelen zijn besteld, vervaardigd of goedgekeurd voor een vlucht. Ook mag de lezer de afbeelding bij dit artikel niet aanzien voor een foto van een bestaand instrument: het is een redactioneel conceptbeeld.

Eerst nog een besluit over de missie

NASA plaatst PRIMA nu in de voorlopige ontwerp- en technologieontwikkelfase B. Pas na een latere beoordeling van techniek, programma en kosten kan het agentschap besluiten of de missie klaar is voor implementatie in fase C. NASA noemt 2033 als beoogd lanceerjaar en een projectkostenplafond van 1,2 miljard dollar, maar dat plafond geldt alleen als de missie wordt bevestigd en is exclusief lancering en andere niet-projectkosten.

Voor Nederlandse lezers verandert er nu niets praktisch. De betekenis zit in de mogelijke rol van Nederlandse ruimte-instrumentatie bij een nieuwe manier om het heelal te onderzoeken. Of die rol er echt komt, en wat PRIMA uiteindelijk kan zien, moet in de volgende ontwikkelfasen blijken.