Begonnen vleermuizen hun wereldreis in Europa?

Een dier dat vliegt met eigen spierkracht, de wereld in het donker verkent en met geluid kan ‘zien’: vleermuizen lijken al vroeg een uitzonderlijke afslag in de evolutie te hebben genomen. Maar waar begon die geschiedenis? Een grote internationale studie komt nu uit bij een verrassende kandidaat: Europa.

Dat is geen vondst van één beslissend fossiel. De onderzoekers legden twee soorten bewijs naast elkaar: hoogwaardige genomen van levende vleermuizen en anatomische kenmerken van fossielen. Hun gecombineerde modellen wijzen op een Europese oorsprong in het late Paleoceen, grofweg meer dan 56 miljoen jaar geleden. Het woord waarschijnlijk blijft daarbij essentieel.

Een stamboom met alle levende families

Voor de genetische kant analyseerde het Bat1K-consortium chromosoomniveau-genomen van 103 vleermuissoorten. Daar zaten 42 nieuw samengestelde genomen bij en ten minste één vertegenwoordiger van alle 21 erkende levende vleermuisfamilies. Die brede dekking hielp het team om takken te ordenen waar eerdere stambomen elkaar tegenspraken.

Daarnaast reconstrueerden de onderzoekers 26 vermoedelijke chromosomen van een verre gemeenschappelijke voorouder. Zulke grote patronen in het erfelijk materiaal kunnen informatie bewaren die bij het vergelijken van afzonderlijke genen minder duidelijk blijft.

De fossielanalyse was minstens zo belangrijk. Het team beoordeelde 699 morfologische kenmerken bij 65 soorten, waaronder 44 fossielen van vóór het Kwartair. Door die informatie samen met neutraal evoluerende delen van het genoom in één tijds- en verspreidingsmodel te plaatsen, konden de onderzoekers mogelijke oorsprongsgebieden tegen elkaar afwegen.

Waarom Europa bovenaan eindigt

Eerdere reconstructies kwamen uit op Afrika, Noord-Amerika of Azië. Volgens de nieuwe analyse past een oorsprong in Europa in het late Paleoceen het best bij de gecombineerde gegevens. Van daaruit zouden vroege vleermuislijnen zich over andere werelddelen hebben verspreid.

De studie geeft ook een aanwijzing over echolocatie. De plaats van het fossiel Vielasia in de oudste onderzochte groep ondersteunt het idee dat echolocatie via het strottenhoofd al bestond vóór de grote diversificatie van de moderne vleermuisgroepen. Ook dat is een evolutionaire reconstructie, geen opname van het gedrag van een dier dat tientallen miljoenen jaren geleden leefde.

Het fossielenarchief houdt een slag om de arm

De oudste bekende, betrekkelijk complete vleermuisfossielen zijn ongeveer 56 tot 52 miljoen jaar oud en zijn op meerdere continenten gevonden. Daarbuiten bestaat het vroege archief vaak uit losse tanden of botdelen. De auteurs noemen het daarom schaars en sterk gefragmenteerd.

Dat gebrek aan materiaal maakt de uitkomst gevoelig voor de fossielen die wel beschikbaar zijn, hun datering en de aannames van de biogeografische modellen. Een nieuw, goed gedateerd fossiel kan het beeld dus bijstellen. De conclusie is sterker dan een gok, maar niet hetzelfde als een rechtstreeks bewijs van de eerste vleermuis op één Europese plek.

Nederlandse bijdrage aan een wereldwijde puzzel

Het project is internationaal, maar heeft een concrete Nederlandse verbinding. De onderzoekers bedanken het Genome Technology Center van Radboudumc in Nijmegen voor toegang tot de sequencingfaciliteit. In de beschrijving van het veldwerk worden ook Bonaire en Curaçao genoemd. Die bijdragen maken Nederland niet tot de eigenaar van de hoofdconclusie, maar ze zijn wel onderdeel van de gegevensketen achter de studie.

De studie verscheen op 23 september 2026 in Nature en is peer-reviewed. De auteurs melden geen concurrerende belangen. De vele financiers en onderzoeksinstellingen staan volledig vermeld in het artikel.