Internationale richtlijn zet voorwaarden voor persoonlijke faagtherapie uiteen

Wanneer antibiotica bij een hardnekkige bacteriële infectie tekortschieten, ontstaat al snel de vraag of bacteriofagen een alternatief kunnen bieden. Die virussen vallen heel specifieke bacteriën aan. Juist die nauwkeurigheid maakt persoonlijke faagtherapie interessant, maar ook ingewikkeld: voor iedere patiënt moet eerst de ziekteverwekkende bacterie worden gevonden en vervolgens een passende faag worden geselecteerd en gecontroleerd.

Een internationale groep heeft nu in Nature Medicine een consensusverklaring gepubliceerd met meer dan zestig aanbevelingen voor dat proces. Het document gaat over laboratoriuminfrastructuur, selectie en bereiding van fagen, kwaliteitscontrole, toediening, monitoring en verslaglegging. Het is een professionele richtlijn, geen klinische proef en geen bewijs dat persoonlijke faagtherapie effectief is.

Van bacteriekweek tot passende faag

Een bacteriofaag infecteert doorgaans slechts een beperkte groep bacteriën. De richtlijn stelt daarom dat een laboratorium de bacteriesoort moet identificeren en zo dicht mogelijk bij het begin van een behandeling moet testen of de gekozen faag werkelijk actief is tegen het isolaat van die patiënt. Bij een infectie met meerdere bacteriesoorten moeten alle relevante soorten worden onderzocht.

Daarna volgen stappen die op een geneesmiddelproductieproces lijken. De faag en de bacteriële productiestam moeten goed zijn beschreven. Bereidingen moeten worden gecontroleerd op identiteit, werkzaamheid, steriliteit, zuiverheid en ongewenste bacteriële bestanddelen. Ook opslag, stabiliteit, traceerbaarheid en microbiologische monitoring tijdens de behandeling krijgen aandacht.

De aanbevelingen richten zich vooral op uitzonderlijke situaties waarin gebruikelijke behandelingen zijn mislukt of niet kunnen worden toegepast. Een interdisciplinair team van behandelaars, microbiologen, apothekers en faagexperts moet de afweging begeleiden. Dat is iets anders dan een algemene aanbeveling om antibiotica door fagen te vervangen.

Hoe de consensus tot stand kwam

De richtlijn werd opgesteld binnen het methodologische kader van de Duitse koepel van wetenschappelijke medische verenigingen, onder leiding van de Duitse Vereniging voor Infectieziekten. Vertegenwoordigers van twintig Duitse medische verenigingen, patiëntengroepen, regelgevende instanties en achttien internationale experts werkten mee.

Zes werkgroepen voerden afzonderlijke literatuuronderzoeken uit en schreven conceptaanbevelingen. Die werden besproken en formeel in stemming gebracht tijdens zes neutraal gemodereerde online consensusconferenties. De auteurs maken onderscheid tussen sterke, voorwaardelijke en open aanbevelingen en vermelden hoe groot de overeenstemming was.

Alle deelnemers leverden een belangenverklaring aan. Bij zeven personen werden matige belangenconflicten vastgesteld; zij kregen geen leidende rol. De stemresultaten veranderden niet toen de analyses zonder hun stemmen werden herhaald. In de publiek beschikbare artikel- en Crossref-metadata staat geen afzonderlijke studiefinancier vermeld.

Richtlijn is geen bewijs van werking

De belangrijkste beperking staat nadrukkelijk in de publicatie zelf. Veel kennis over faagtherapie komt uit laboratorium- en dieronderzoek, vroege klinische studies, expertadvies en casusbeschrijvingen. Goed gecontroleerde onderzoeken zijn schaars en behandelingen verschillen sterk in bacterie, faag, dosis, toedieningsweg en combinatie met antibiotica.

Daardoor kon de groep voor sommige kwaliteitsgrenzen en doseringen geen precieze waarden vastleggen. Consensus kan helpen om zorgvuldiger en consistenter te werken, maar vervangt geen vergelijkende klinische proef. De richtlijn laat dus niet zien hoeveel patiënten baat hebben, voor welke infecties de behandeling werkt of hoe zij zich rechtstreeks met standaardzorg vergelijkt.

Wat dit voor Nederland betekent

Ook in Nederland wordt persoonlijke faagtherapie onderzocht. UMC Utrecht meldt dat de PhageR-UTI-studie op 1 juni 2026 is begonnen en tot 31 mei 2032 loopt. Het onderzoek richt zich op terugkerende urineweginfecties door antibioticaresistente E. coli. Volgens de officiële projectpagina kunnen de eerste patiënten naar verwachting vanaf begin 2027 worden geïncludeerd.

UMC Utrecht schrijft eveneens dat nog onvoldoende bewijs bestaat dat faagtherapie bij urineweginfecties werkt. De internationale consensusverklaring verandert dat niet. Zij is geen Nederlandse behandelrichtlijn, geen toelatingsbesluit en geen bevestiging dat persoonlijke faagtherapie hier standaardzorg is. De auteurs benadrukken bovendien dat nationale wet- en regelgeving afzonderlijk moet worden toegepast.

Voor Nederland kan het document wel dienen als technisch en organisatorisch referentiepunt voor onderzoekers, apothekers, artsen en toezichthouders. Of de aanbevolen aanpak ook klinisch voordeel oplevert, moet blijken uit lopende en toekomstige onderzoeken.

Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en niet als persoonlijk medisch advies. Bespreek vragen over een moeilijk behandelbare infectie met een gekwalificeerde behandelaar; begin of verander geen behandeling op basis van dit artikel.

Bronnen

• Consensusverklaring in Nature Medicine
• UMC Utrecht over het onderzoek naar terugkerende urineweginfecties
• EU-projectrecord van P-PEAKS UTI